به خاطر آوردن آن، که گم شده است- محمود داوودی

از کتاب « چند صحنه»

    وارد صحنه می شویم. بر پرده ی اول نام شعرها نقش بسته است. بر پشت و روی آن ، فهرست پنجاه شعر خوش نشسته است. شعرهای این مجموعه از نظر زمان مجازی در فاصله ی سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۲ نوشته شده است. پنجمین شعر این کتاب را با هم می خوانیم

.

    به خاطر آوردن آن، که گم شده است

دارد جلد کتابها را پاره می کند
قرارهايش را به هم می زند
تا در ايوان بنشيند
ليوانی عرق دست ساز
با ذرات خاطره مزه کند

کودک کنار حوض
خيره به ماهی هاست
زن
موی سياه به آب می زند

کجا بود آن سرود
که نخست بار شنيدم
دسته گلی به دستم بود
دادم به اولين بشری که دیدم

شکست در جبين شما خوانده می شد

اما من
زيباترین پرنده ی سال را من
با چشم های خودم ديدم
نشسته بود
روی درخت سرو
و مردی آن دست خيابان
به جائی که نديدم
اشاره کرد و رفت

کودکان
بعد آمدند
دست دردست مادران
انگار چيزی ديده بودند
دست هايشان مثل پرنده بود
در اولين وزش گم می شد
مادران
دسته دسته
موی کندند
پارچه ی سبز
بر درخت بی پرنده می بستند
ودر وردی که می خواندند
غروب چادری سياه شد
بر پارک ها و قهوه خانه ها

کودک روی پنجه ی پا می ايستد
تا دهان ماهی ببوسد
زن
ماه به دهان دارد
آب پرتاب می کند به آب
گل های ياس مچاله می کند

لعنت بر شما
که نمی گذاريد حتی در ملکوت آرام بنشينم

جلد کتاب
بال پرنده است
با عطف نقره ی مهتاب
که در ظلمات هم ديده می شود

لعنت بر شما
که نمی گذاريد حتی دراينجا آرام بنشينم

چند گفتم
چنين مکن با ياس
تو که ماه به دهان داری
تو که سياه موئی
چنين مکن
با پرنده
تو که دوست داری
دستها سايبان چشم کنی
چنين مکن
با من که خواندن نمی توانم
چند سال
چند صد سال
به انتظار عروج آدم بنشينم
آدم معروض به چند کوچه و بقالی

زمستان سخت بود امسال
حوض ترک بر داشته است

از کنار در بزرگ سبز
با قامت شکسته می گذرد
ترس را چون پالتوئی بلند
به خود می پيچد
حرف نمی زند

سکوت نمی کند
زمزمه می کند
هر چه به ياد می آرد

اطعمه و اشربه ی بسيار
برسفره نهاده بودند
شمع ها در روز آفتابی می سوخت
ليوان های تمیز
پيشخدمتی که با زبانی غریب
سخن می گويد
و مذهب غريب تری دارد
دير وقت شب به خانه می آيد
پالتوی خود را بر درخت سرو می آويزد
شعر می گويد
کتابی کهن را یک بند و یک نفس می خواند

کجا بود آن سرود
که نخست بار شنيده شد

شب شد چکار کنيم؟

ايوان سرخ شده از جلد کتاب
کودک
با ماه خفته است
زن به بام رفته
تا ماه نو ببيند

آنگاه ماهی که بود خاموش شد
آسمان چون طبقی واژگون شد
چاهی شد
که طنابی تاريک
تا انتهايش می رفت.

فاخته – توماس ترانسترومر

مترجم: مرتضی ثقفیان


فاخته‌ای بر درخت غان نشسته بود و هوهو می‌كرد، درست در شمال خانه. چنان صدای بلندی داشت كه اول خيال كردم خواننده‌ی اپرايی است كه دارد ادای فاخته در می‌آورد. با حيرت آن را ديدم. پرهای دمش با هر صدا مثل دستك تلمبه‌ی آب بالا و پايين می‌جست. آن وقت جفتی زد، چرخيد و در هر چهارسو صيحه‌ كشيد. بعد پر زد و اندكی دشنام گويان بر فراز خانه پرواز كرد و رو به دورها به جانب مغرب…
تابستان رو به پيری می‌رود و همه چيز به هم پيوسته به پچپچه‌ای ملال انگيز بدل می‌شود.
كوكولوس كانوروس به گرمسير باز می‌گردد. فصل او در سوئد تمام شده است. فصلی كه چندان طولانی نبود! در حقيقت اهل زئيراست…
من ديگر چندان شيفته‌ی سفر نيستم. اما سفر به سراغم می‌آيد. اكنون كه بيش ا ز پيش به گوشه‌ای رانده می‌شوم، اكنون كه حلقه‌های سال‌ها رشد می‌كنند، اكنون كه برای خواندن نيازمند عينكم. هميشه خيلی بيشتر از طاقت ما اتفاق می‌افتد. چيزی وجود ندارد كه به حيرت‌مان وا دارد. اين افكار با خود می‌برند مرا با همان وفاداری كه سوسی و چوما می‌بردند موميايی ليوبنگستون را در پهنای افريقا.

نوشتن- ارنست همينگوی


    *
    » نوشتن در بهترين حالت، زيستنی تنها است. انجمن ها و مجامع نويسندگان، اين تنهايی را تقليل می دهند ولی شک دارم که کمکی به نوشتن بکنند. نويسنده هرچه از تنهايی خود دورتر می شود، موقعيت والاتری در جامعه پيدا می کند، ولی کارش انحطاط پيدا می کند. زيرا کار نويسنده در تنهايی انجام می گيرد و اگر نويسنده خوبی باشد، بايد هر روز در مقابل ابديت –يا فقدان آن- بايستد. برای نويسنده حقيقی، هر کتاب بايد شروع تازه ای باشد که در آن، مجدداً دست به سوی چيزی دراز می کند که غيرقابل حصول است. بايد هميشه برای چيزی بکوشد که قبلاً انجام نگرفته، يا چيزی که ديگران در انجامش کوشيده و شکست خورده اند.
    چنين است که گاهی بخت يار او می شود و پيروز می شود. چقدر ادبيات ساده می بود اگر صرفاً لازم بود آنچه که قبلاً به خوبی نوشته شده است، به شکل ديگری بازنويسی می شد. چون در گذشته نويسنده های بزرگی داشته ايم، نويسنده کنونی مجبور است به مراتب از توان خود فراتر رود، به جايی برسد که کسی در آنجا يارای کمک رسانی به او را ندارد. بيش از حد سخن گفتم؛ نويسنده بايد حرف هايی را که دارد بنويسد، نه اينکه درباره آنها سخن بگويد.»برگرفته از سخنرانی  به مناسبت دريافت جايزه‌ی نوبل.

     

سه شعر- محمود داوودی

در اساطیر یونان « مُنه موزینه» الهه‌ی خاطره و حافظه و مادر فرشته‌های الهام بخش است. دختر آسمان و زمین و نامزد زئوس است. بازی ، موسیقی، رقص و شعر به او یا خاطره‌ی ازلی تعلق دارند. از حال و آینده خبر دارد ولی مهمترین وظیفه‌اش این است که« بود‌ها » را به روشنایی ابدیت برساند.محمود داوودی شاعر خوب شهر استکهلم در سه شعر زیر موفق می شود با دقت ساعت سازان سویسی ( یکی از ویژه گی شعرهایش ) تور رنگین کمان معنایی‌اش را درغیاب علامت‌های نشانه‌ی زبان فارسی، با افسون نخ‌های نامریی لحن ، صدا، سکوت، آهنگ ببافد و با جمله های روشن می گوید که جواب های روشن وجود ندارند، ( ویژگی دیگر شعرهایش). پس عجیب نیست اگر « مُنه موزینه» در شعر‌هایش ظاهر می شود.

چه خوب که هستم و در گفتگوی بی‌پایان مرگ و
زندگی سراسر می‌درخشم مثل ستاره‌ای که حالا
در جایی می‌درخشد و راهنمای من است و ترا
به یادم می‌آورد در گرمای تف کرده‌ی کوچه‌ی
بی‌پایانی که از مرگ تصویری دور داشتیم و فکر
می‌کردیم که جهان روزی درهایش را به روی
ما می‌گشاید تا ما با راستی زندگی را با صداقتی
طاقت‌فرسا ادامه دهیم و دروغ نباشیم تا دم مرگ
مثل ستاره‌ای که حالا در جایی خاموش به خاک
افتاده است.
چه کسانی را دوست دارم که حالا در نیمه شب
از لا به لای پرده‌ها یکی پس از دیگری ظاهرمی
شوند و هرکدام داستانی به دوسطرمی گویند
و پرده می‌بندند تا به پژواک صداهای درهم
گوش کنم و به یکی بیندِشم که با او عشق بازیدم
که فکر می کنم کنم حتی در زیر سایه‌ی چتری که
پس از باران خریدیم عشق غایب بود

و در این فضا عبور می‌کنم معبر یادهاست و معبر
فراموشی حافظه‌ی ممتد روزانه و عادت‌ها وهم چنان
حافظ هرچه که از دست‌رفته و بازنمی گردد و دراین
فضا دیگران هستند پل‌های ارتباط و پل‌های ویرانی
سوءتفاهمی بی‌وقفه که فضا را گاهی تنگ می‌کند و
نفس را می‌برد.

 

 

دو شعر از توماس ترانسترومر

مترجم: خلیل پاک‌نیا


خاطره ها من را می بینند

سپیده دمی در ماه ژوئن
برای بیدارشدن زود است هنوز
و برای دوباره خوابیدن، دیر

باید به سبزه زار شوم
که سراسر خاطره‌هاست
و با نگاه‌اشان دنبالم می‌کنند

دیده نمی‌شوند
با زمینه یکی می‌شوند
آفتاب پرست‌های کامل

چنان نزدیک‌ که می‌شنوم
نفس می‌کشند
اما آواز پرندگان هوش می‌رباید.

هزار و نه‌صد و هشتاد

نگاهش  سریع روی صفحه‌ی روزنامه می‌چرخد
آنگاه احساسات  چنان منجمد می‌شوند که جای افکار  را می‌گیرند
فقط در خوابی عمیق می‌توانست آن دیگرِ خود باشد
خواهرِ پنهانش، زنی که  با آن صدها هزار پیاده می‌رود
خشمگین«مرگ برشاه!» – اما او مرده است اکنون-
چادری سیاه رژه می‌رود،مؤمن و مملو از نفرت
جهاد! دو فرد که هرگز قرار نیست همدیگر را ملاقات کنند
دنیا را به‌دست می‌گیرند.

 

برای آشنایی با جهان شعری توماس ترانسترومر، مقاله ی « چگونه به یک شعر اعتماد کنیم»
در اینجا خواندنی است

شعری از و. م. آیرو

    فردا به گونه‌ای از گوزن‌های پیر و شاخ‌داری
    که در باغ ‌وحش خواهی‌دید فکرمی‌کنی‌
    و تعجب می‌کنی که چطور
    این‌ها تا امروز زنده مانده‌اند
    فردا اگر در باغ‌ وحش هیچ گوزنی نبینی
    بیشتر از این‌ها هم تعجب می‌کنی
    و تازه اگر فردایی نباشد
    تا باغ‌ وحش را در آن ببینی
    آن وقت است که باغ‌ وحش به جای تو شاخ در می‌آورد
    و تو دیگر نیازی به شاخ‌هایت نخواهی داشت؛

    آنها را پرت می‌کنی…
    و دیگر از هیچ چیز تعجب نمی‌کنی.

۴ شعر- ژاک پره ور

    مترجم: احمد شاملو
     

    نومیدی روی نیمکت نشسته

    تو باغچه‌ی وسط ِ میدون، رو یه نیمکت
    مردی نشسته که وقتی رد میشین صداتون می کنه
    عینکی به چشمشه لباس طوسی ِ کهنه یی به تنش
    ته سیگاری به لبش.
    نشسته و
    وقتی دارین رد میشین صداتون می زنه
    یا خیلی ساده به تون اشاره می کنه.

    نبادا نیگاش کنین
    نبادا محلش بدین
    باید رد شین
    جوری که انگار ندیدینش
    که انگار اصلاً صداشو نشنفتین
    باید قدما رو تند کنین و بگذرین

    اگه نیگاش کنین
    اگه محلش بذارین
    به تون اشاره می کنه و، اون وخ
    دیگه هیچی و هیچکی
    نمی تونه جلودار تون بشه که نرین نگیرین تنگ ِ دلش بشینین.

    اون وخ نیگاتون می کنه و لبخندی می زنه و
    شما حسابی عذاب می کشین
    سخ تر عذاب می کشین و
    اون بابا همین جور لبخند می زنه
    شمام درست همون جور لبخند می زنین و
    هرچی بیشتر لبخند بزنین بیشتر عذاب می کشین
    اُ هر چی بیشتر عذاب بکشین بیشتر لبخند می زنین
    چیزیه که چاره پذیرم نیس،
    اُ همون جا می مونین
    نشسته
    یخ زده
    لبخند زنون
    رو نیمکت.

    اون دور و وَر بچه ها بازی می کنن
    رهگذرا میگذرن آروم
    پرنده ها می پَرَن
    از این درخت
    به اون درخت،
    اُ شما همون جا می مونین رو نیمکت
    و می دونین،
    می دونین که دیگه
    بازی بی بازی مث اون بچه ها،
    می دونین که دیگه هیچ وقتِ خدا
    نخواهین رفت پی ِ کارتون آروم، مث این رهگذرا،
    که دیگه هیچ وقت ِ خدا نخواهین پرید سرخوش
    مث ِ این پرنده ها.


    ترانه زندانبان_کجا می روی ای زندانبان زیبا
    با این کلید آغشته به خون؟ 

    _می روم آن را که دوست می دارم آزاد کنم
    اگر هنوز فرصتی به جای مانده باشد.
    آن را که به بند کشیده ام
    از سر مهر،ستمگرانه
    در نهانی ترین هوسم
    در شنیع ترین شکنجه ام
    در دروغ های آینده
    در بلاهت پیمان ها.
    می خواهم رهاییش بخشم
    می خواهم آزاد باشد
    و حتا از یادم ببرد
    و حتا برود
    و حتا باز گردد و
    دیگر بار دوستم بدارد
    یا دیگری را دوست بدارد
    اگر دیگری را خوش داشت.
    و اگر تنها بمانم و
    او رفته
    با خود نگه خواهم داشت
    همیشه
    در گودی کف دستانم
    تا پایان عمر
    لطف پستان های الگو گرفته از عشقش را.

    برای‌ تو ای‌ يار

    رفتم‌ راسته‌ پرنده‌ فروش‌ها و
    پرنده‌هايی‌ خريدم‌ برای‌ تو ای‌ يار

    رفتم‌ راسته‌ گل‌ فروش‌ها و
    گل‌هايی‌ خريدم‌ برای‌ تو ای‌ يار

    رفتم‌ راسته‌ آهنگرها و
    زنجيرهايی‌ خريدم
    زنجيرهای‌ سنگين‌ برای‌ تو ای‌ يار

    بعد
    رفتم‌ راسته‌ برده‌فروش‌ها و
    دنبال‌ تو گشتم
    اما نيافتمت‌ ای‌ يار.

ژاک پره ور- احمد شاملو
انتشارات نگاه– ۱۳۸۲

    کشیدن تابلوی يك پرنده** 

    نخست قفسی بكشيد
    با دری باز
    سپس
    چند چیز زيبا بكشيد
    ساده
    ملوس
    سودمند
    برای پرنده


    سپس تابلو را روی درختی بگذاريد
    در باغ
    در بيشه
    يا جنگل
    حالا پشت درخت پنهان شوید
    بی هيچ حرفی
    يا حرکتی
    ممكن است پرنده زود سربرسد
    ممكن هم هست سال ها بگذرد
    تا راضی شود که بیاید
    دلسرد نشويد
    صبر كنيد
    اگر آمدن پرنده
    سال ها طول بكشد
    باز صبر كنيد
    اين که پرنده کی می رسد
    دير يا زود
    ربطی به خوبی تابلو ندارد
    وقتی آمد
    او را در سكوت عميق نگاه كنيد
    صبر كنيد تا وارد قفس شود
    وارد که شد
    در را آرام با قلم مو ببنديد
    سپس
    ميله ها را يك به يك پاك كنيد
    حواستان باشد به پرهای پرنده دست نزنيد
    حالا تصوير درخت را بكشيد
    و زيباترين شاخه هايش را برای پرنده انتخاب كنيد
    سپس برگ های سبز را بكشيد
    نسيم خنك
    ذرات نور
    و صدای حشرات را
    در سبزه ها
    در گرمای تابستان.
    سپس صبر كنيد تا آواز بخواند
    اگر نخواند
    نشانه بدی است
    نشان می دهد كه اين تابلوی بدی است
    اما اگر خواند نشانه خوبی است
    نشان می دهد كه می توانيد امضا كنيد
    بنابراين خيلی آرام يكی از پرهای پرنده را بكنيد
    ونامتان را در گوشه ای از تابلو بنويسيد

     

**
جایی خواندم که ترجمه از زبان دوم مانند کشیدن طرح پشت قالی است . ( فرانسه > سوئدی > فارسی )
با این وجود، زیبایی ترجمه های شاملو و وسوسه ی نهان در سطر آخر شعر، بهانه ی این ترجمه شد.