ترانه‌ی ماه

    .
    کولی‌ها اگر سر رسند
    از دل‌ات
    انگشتر و سینه‌ریز می‌سازند 

    مردی که خلاصه‌ی خود بود: احمد شاملو(۱۳۷۹-۱۳۰۴)
    در هشتاد سالی که از انتشار افسانه‌ی نیمایوشیج در روزنامه‌ی قرن بیستمِ میرزاده عشقی می‌گذرد، جریان شعر جدید و جریان مطبوعات تجددطلب درهم تنیده‌اند. امروز می‌بینیم خواننده‌ی شعر نو و ادبیات جدید، خواننده‌ی مطبوعاتِ ترقیخواه هم هست(گرچه عکس آن همیشه صادق نیست). شاعرِ نوپرداز ایران همواره برای دسترسی به خواننده‌ی جوان و درس خوانده، نیازی حیاتی به مطبوعات داشت و از این رو، شعر جدید ایران پدیده‌ای ژورنالیستی هم بوده است. هم از راه مطبوعات به دست گروهی نسبتاً بزرگ می‌رسید، و هم به طور انبوه تولید می‌شد تا صفحات مجلات ادبی را پر کند. زمانی بعضی سردبیران نشریات ادبی اخطار می‌کردند چنانچه کسی شعرهایش را بخشنامه‌وار به همه‌ی نشریات بفرستد کلاً از چاپ آثارش خوداری خواهند کرد.

    شاملو محكوم بود كه شاعر باشد
    اينكه كسى در خانه خودش چه لباسى مى‏پوشد و معمولاً چه ساعتى مى‏خوابد خصوصى است، اينكه كسى در ملاء عام چه لباسى مى‏پوشد و با چه لحنى حرف مى‏زند شخصى است. بحث عمدتاً در باره‌ی رويدادهايى فرهنگى ـ ‏اجتماعى است كه در برابر همگان اتفاق افتاده، نه امورى خصوصى پشت درهاى بسته.
    (كتاب هفته، مرداد ۱۳۸۰)

    مقاله به عنوان ژانر ادبی
    وقتى بچه بوديم، مدام حرف از شوپنهاور (كه به سكون واو تلفظش كردند) و موريس مترلينگ و آلكسيس كارِل و آندره موروآ بود. بزرگتر كه شديم، عصر سارتر و كامو بود و تا از چنين افرادى، چه بجا و چه بى‏مناسبت، نقل‏قول‏هايى نمى‏پرانديد مقاله‏تان در يك نشريه جدى چاپ نمى‏شد. مدتى هم هايدگر و كاستانِدا مُد بود. حالا دور، دور فوكو و دريداست، و همان به‏به و چه‏چه‏ها و تصديق‌هاى بلاتصور. در دانشگاه، غالب استادانمان مى‏گفتند حرف‌هاى يونگ من‏درآوردى است و اسكينر از نظر علمى درست مى‏گويد. حالا اسكينر تقريباً فراموش شده و دوباره ميدان تا حدى به دست يونگ و حرفهاى ”من‏درآوردى“اش افتاده است. بت‌هاى فكرى و آرتيست‌هاى سينما همواره خواهند بود چون ظاهراً به وجودشان احتياج است و آن‌ها هم بالاخره نان بت‏بودن‏شان را مى‏خورند. شايد هم بت‌ها و افسانه‏ها چاشنى زندگى‏اند. نكته اين است كه پاى هر بتى عده‏اى بت‏تراش و متولّى ايستاده‏اند كه با آنها طرفيد، وگرنه خود بت بيچاره عمرش را مى‏كند و مى‏رود پى كارش، و شايد به خاطرش خطور هم نكند كه روزى مجسمه‏اش را وسط حوض و فوّاره بگذارند.
    (همشهرى، ۳۱ مرداد ۱۳۸۰)

جشنواره‌ی تیرگان


    اندر تیره‌گونی‌های تیرگانی
    … دیدیم باز فیلی هوا کرده‌اند. این‌بار نه از «جاد‌ه‌ی ابریشم» به کلن و «جشنواره‌ی تئاترایرانی در تبعید»، بلکه از قعر «ایران باستان» به تورنتو و «جشنواره‌ی تیرگان» پرتاب می‌شویم.
    هایده ترابی، سعید یوسف 

دلم می‌خواهد گیسِ دخترِ سید جواد را بکشم

    عکس: دان هانسوننگاهی به یک ترجمه

    تازه‌ترین مجموعه شعر کریستینا لونگ شاعر و نمایش‌نامه‌نویس سوئدی در سال ۲۰۰۳ منتشر شد. بعد از انتشار هم به روال معمول، یادداشت‌های بسیاری در معرفی این مجموعه، در روزنامه‌ها و فصل‌نامه‌های ادبی سوئد به چاپ رسید. کتابی است در ۶۷ صفحه شامل ۵۰ شعر.
    در آوریل ۲۰۰۸، ترجمه‌ای از این کتاب به نام«خداحافظ، خوش باشی» توسط انتشارات آزاد منتشر شد. این مجموعه شعر را خانم رباب محب ترجمه کرده است. کتابی است در ۷۹ صفحه، ۷ صفحه سخن و توضیح مترجم و بقیه ترجمه‌ی شعرها. 

    نگاهی می‌کنم به این ترجمه‌ها با این فرض که در ترجمه‌ی هر متنی نخست باید معنای درست واژه‌ها، عبارات و جمله‌ها را بفهمیم.

    ۱

    زیبا می‌بینماز پشت نرده‌های وحشی                     Jag tar der vackertتنها.                                   bakom viltstängslet                                                    .allenaروبروی تنهایی                                    Mol allenaترانه‌ی خواهشم آوازش را زمزمه می‌کند viskar min sexuella visaو حک می‌کند راز شبگردی را         den snickrar ett hemlighetبر میدان دهکده، آن‌جا                           natthärbärgeمتن خودجوشی را می‌بیند                            mitt i bynزیر پیراهنم خوابیده و خواب                  där drömmer denو آب بالا می‌آید                            som en skriftlärdدر جزیره تالار گنج من.                     under mina kläder                                       medan vattnet stiger                                    kring min skattkammareö(صفحه ۳۳ کتاب، ۳۹ ترجمه)

    – «tar det vackert» عبارتی است به معنای با خون‌سردی، با احتیاط عمل کردن.
    – «viltstängslet=حصار»، اسم و صفت نیست. جمع هم نیست. تحت‌اللفظی‌اش هم نرده‌ی وحوش است.
    – «Mol allena=کاملا تنها» است نه «Mot allena»، تا بشود روبروی تنهایی.
    – «Snickrar=نجاری کردن»، در این(ترانه) رازی نجاری می‌کند، یعنی سروهم کردن، ساختن(مجازی).
    – «natthärbärge=سرپناه شب» است نه شب‌گرد. انگار زمزمه‌ها پناهگاه بشوند. میدان هم نیست.
    – «Skriftlärd= کاتب»، تحت‌اللفظی‌اش هم خبره در خواندن متون قدیم است نه متن خودجوش.
    نخوابیده، انگار دارد خواب می‌بیند.
    – «Skattkammare=خزانه، گنج»، مضاف و مضاف‌الیه نیست. آب هم دور جزیره بالا می‌آید.

    اگر دقت کنیم و معنای درست واژه‌ها را بنویسیم- حتی اگر تفاوت‌های فرهنگی‌، زبانی و تجربی نهفته در شعر را ندانیم- خود شعر راهنمای ما می‌شود.


    آرام
    پشت حصار
    تنها.
    تنهای تنها
    نیاز جنسی‌ام(ترانه‌ای)زمزمه می‌کند
    رازی می‌سازد
    سرپناه شب
    وسط دهکده
    (آن‌جا)هم‌چون کاتبی
    زیر پیراهنم
    رویا می‌بیند
    و آب بالا می‌آید
    دور جزیره‌ی گنجینه‌ام.

    ۲

    گاه گاهی بخشوده می‌شوم           då och då välsignas jagبا غرش مردانی تا حواشی     med dånande män till bräddenمن                                               av migجعبه‌ی ابزار باز می‌شود.            .verktygslådor öppnasاسب‌های‌آبی می‌تازند                    flodhästar skriderاز میان چهارچوب مراجع من      .genom mina referensramarو قفل انداخته                Och sprinklern är påslagenدر لبخند شب تابستانی.           .i sommarnattens leende(صفحه ۳۴ کتاب، ۴۰ ترجمه)

    – «välsignar=دعای خیرکردن»، این‌جا معنی مجازی دارد، شادشدن از، ستایش شدن.
    – «till brädden= لبالب» است. تا حواشی تحت‌اللفظی است.
    جعبه‌هاست، نه جعبه.
    – اسب آبی نمی‌تازد، فعل هم خرامیدن است.
    چهارچوب مراجع هم تحت‌اللفظی است.
    قفل انداخته چیزی بیش‌تر از بی‌دقتی است.


    گاه گاهی ستایش می‌شوم
    با غرش مردانی که سرشار از من‌‌اند
    جعبه‌های ابزار باز می‌شوند.
    اسب‌های‌آبی می‌خرامند
    میان تجربه‌های مشترک
    ‌آب‌فشان باز است
    در لبخند شب تابستانی.

    ۳

    آقای سخنگوی دولت                                       Herr Talman                                              .Jag är också slitenآقا و خانم سخنگوی دولت، من می‌خواهم  Herr och Fru talmans, jag villشما مرا به دریاچه روسنباد ببرید  Att ni sjösätter mig vid Rosenbadو عالیجنابش را در قایق یدکی       och att Hans Excellens tar platsجای دهید.                                            .i följebåten(صفحه ۹ کتاب، ۱۵ ترجمه)

    خانم محب بیش از دو دهه است در سوئد زندگی می‌کند و حتما چند بار رئیس مجلس و سخن‌گوی دولت را در تلویزیون دیده است. بی‌دقتی است این دو را باهم اشتباه بگیرد. او که در مقدمه ۱۴ سطر می‌نویسد تا بگوید نام مجلس سوئد روسنباد است.
    – روسنباد کنار رود است نه دریاچه.
    – «Hans Excellencs» لقب است. اسم و ضمیر نیست تا بشود عالی‌‌جنابش.
    – فعل جمله هم معلوم است. عالی‌جناب خودش می‌نشیند کسی او را جای نمی‌دهد.
    – قایق‌اش همراه دارد نه یدکی. سطر دوم شعر هم جاافتاده است.


    رئیس مجلس
    من هم فرسوده‌ام.
    خانم و آقای رئیس مجلس، می‌خواهم
    مرا در روسنباد به آب بیندازید
    و عالی‌جناب در قایق همراه بنشیند

    ۴

    کلوب خیاطی شیطان                              Satans syjuntaدر تنهایی تکه پاره شده                 .i småskuren ensamhetساقدوشان تیز                             Sylvassa brudnäbbarگل‌ها را زنده زنده می‌سوزاند         bränner blommorna levandeبر ورودی میز موعظه.                           .i altargångenو بر رختخوابم دانه‌های برف می‌دوزند.  och broderar snö på minaمرا در پیراهن مادرم                              .sängkläderمی‌پیچند                                        De sveper mig                                            .i mammaklänningدختران گریه                                     Gråterskornaمجرای اشک ندارند                        .har inga tårkanaler(صفحه ۸ کتاب، ۱۴ ترجمه)

    شاید به خاطر تفاوت فرهنگ‌ها نتوانیم تکه‌ای از شعری را ترجمه کنیم. دست کم دقت کنیم معنی درست کلمات را بنویسیم.
    – این شیطان همان لعنتی روزمره است.
    – دختربچه‌هایی که جلوی عروس و داماد گل‌های سفید پر پر می‌کنند، ساقدوش کسی نیستند.
    – نمی‌شود لباس حاملگی را پیراهن مادرم کرد. ضمیر ملکی هم ندارد.
    – «småskuren»، یک کلمه است، حقیرانه. «skuren+ små» نیست تا تکه پاره بشود.
    – این دختران هم زنانی بودند که سر قبرها، سفارشی گریه می‌کردند و پولی می‌گرفتند.


    گروهِ خیاطی لعنتی
    در تنهایی حقیرانه.
    دخترکانِ پیشاپیش عروس …
    گل‌ها را در راهرو کلیسا
    زنده می‌سوزانند
    و بر ملافه‌هایم برف گل‌دوزی می‌کنند.
    مرا در لباس حامله‌گی
    می‌پیچند.
    زنانِ گریان(مویه‌سرایان)
    برای این ناامیدی
    مجرای اشک ندارند.

    ۵

    من پنجره‌ام را رو به تنهایی می‌گشایم .Jag öppnar fönstren mot ensamhetenبرحاشیه‌ی تنهایی می‌ایستم             Jag står på vid gavel i ensamhetenجمعیت شهرهای گمشده                        .invånare i förgångna städerهمسایه‌های باخاک یکی شده                       .mina mollstämda grannarو حالا این یکی که می‌درخشد چنین           .Och en av dem du som lyser så(صفحه ۱۱ کتاب، ۱۷ ترجمه)

    – «på vid gavel=کاملا باز»است نه بر حاشیه.
    – به ضمیرها دقت نمی‌کند. پنجره را پنجره‌ام، همسایه‌هایم را همسایه‌ها می‌نویسد.
    – «mollstämda» را احتمالا با «malasönder» اشتباه می‌گیرد و همسایه‌هایی که انگار روی نُت بمل کوک شده‌اند. به تعبیری، حسی از غم، رنج، دل‌تنگی یا به تعبیر دیگری صدای‌شان از دیگران پایین‌تر است و به جایی نمی‌رسد، با خاک یکی‌شده ترجمه می‌کند. و بقیه را همین‌طور.

    پنجره‌ی رو به تنهایی را باز می‌کنم
    چارتاق در تنهایی می‌ایستم
    مردم شهرهای گذشته
    همسایه‌هایم …
    و تو که چنین می‌درخشی.

    ۶

    می‌توانم مثل حوله‌ی حمام                      Jag kan bete mig som enباشم                                                     morgonrockمی‌توانم سه پایه‌ای باشم                      Jag kan vara ett stativبرای چراغم خوابم                                  till en sänglampaگاه بالا‌ آوردن جان                                att ta kraft ifrånیا تخت روانی                                Eller en vandringssägenدر خواب‌هایت                                         .I dina drömmarنامش سقوط آزاد است.          .Det kallas för att fall på eget greppراه را که می‌یابم                       Och så fort jag ser en utvägپایم پیچ می‌خورد بر آستانه‌های درد   .Snubblar jag på smärttrösklarnaنامش مُثلگی مضحک است.                         .Det kallas lyteskomikمن یک خانه‌ام                                        .Jag är ett hemدیر یا زود پرتاب می‌شوم .Förr eller senare kommer jag att blir vräktنامش گدایی آمرزش است                   .Det kallas att tigga om nådتفاوت آدمی                  Den stora skillnaden mellan en människaکه از بار سنگین شده                        som tyngs av sina bördorبا دیوار اصلی خانه‌اش در این است                 och en bärande väggکه دست هر بی مُخی                   är att människan kan åstadkommasبه آدم می‌رسد.       .av praktiskt taget vilket klantarsle som helstهر روز ستاره‌ای می‌میرد                      .Varje dag dör en kändisنامش ارزش بازار داشتن است      .Det kallas att ha ett marknadsvärde(صفحه ۱۳ کتاب، ۱۹ ترجمه)

    تکه‌هایی از یک شعر بلند. همان بی‌دقتی‌ها.
    – چراغ خواب را می‌بیند ولی لباس خواب را حوله‌ی حمام می‌کند. عبارت ساده‌ای مثل «تا از آن نیرو بگیرد» می‌شود گاه بالا‌آوردن جان.
    – «sägen » را «sängen» می‌بیند و قصه‌ی پریان، تخت‌روان می‌شود.
    – اصطلاحات را تحت‌اللفظی ترجمه می‌کند، در دام خود افتادن، سقوط آزاد می‌شود.
    – خندیدن به معلولین، وقتی کوری به جایی می‌خورد یا لنگی زمین می‌خورد را مُثلگی مضحک . حتی اگر یک سطر بالاترش بنویسد پایم پیچ می‌خورد. به جای این که از خانه بیرونش کنند پرتاب می‌شود
    – تقاضای عفو می‌شود گدایی آمرزش.
    – به ساختار جمله‌ها دقت نمی‌کند و «دست هر بی‌مخی به آدم می‌رسد

    می‌توانم مثل لباس‌ خواب باشم
    وقتی نمی‌خواهم تنها باشم.
    می‌توانم پایه‌ای باشم
    برای چراغِ خواب

    پریشان می‌شود مثل فکرهایی
    که حسی ندارند
    تا از آن نیرو بگیرند.

    یا قصه‌ی جن وپری
    در خواب‌های تو.
    به این می‌گویند در دام خود افتادن.

    و تا راه گریزی می‌بینم
    بر آستانه‌ی دردها زمین می‌خورم.
    به این می‌گویند کمدی معلولین.
    به این می‌گویند طلب بخشش

    من یک خانه‌ام.
    دیر یا زود مرا از خانه بیرون می‌‌کنند.

    تفاوت بزرگ بین آدمی
    که عذاب حمل می‌کند
    و دیوار حامل
    این است که در عمل
    هر بی دست وپایی می‌تواند آدم درست کند.

    هر روز آدم مشهوری می‌میرد
    به این می‌گویند ارزش تجاری.

    ۷

    روزگارم رویای مشاور املاکی نیست. .Mitt liv är ingen mäklaredrömمن زنی هستم بدون شهر آتش         Jag är en kvinna utan eldstadبا سقفِ پروانه‌ای                                Och takrosetterو پیشوند خارجی                              .Och utlandsprefixچرا؟                                                   ?Varförچرا فقط آپارتمان‌ها               Varför är det bara lägenheterافسون باستانی دارند؟                 ?Som har gammaldags charm(صفحه ۱۰ کتاب، ۱۶ ترجمه)

    حرف اضافه‌ی بدون» درجمله ساده‌ی «زنی هستم بدون.. » به هر سه اسم برمی‌گردد. یعنی نه شومینه دارم، نه سقف خانه‌ام گچ‌بری‌های تزئینی دارد و نه پیش‌شماره کشوری دارم.
    – «eldstad » یک کلمه است، شومینه. ترکیب «stad+ eld» نیست تا بشود شهرآتش.
    این‌ها درس‌های دبیرستانی است. به تعبیری، شعر از خودش می‌پرسد: چرا دلال‌ها این همه از زیبایی آپارتمان‌های قدیمی حرف می‌زنند، ولی ما فراموش می‌شویم. برای کلمات« زیبایی= charm» و «قدیمی= gammaldags» هر معادل دیگری می‌توان انتخاب کرد به جز افسون و باستانی.


    زندگی‌ام، رویای هیچ دلال املاکی نیست.
    زنی هستم بی اجاق
    بی سقفی با نفش و نگار
    و بدون کُد کشوری.
    چرا؟
    چرا فقط آپارتمان‌ها
    دلربایی پیرانه‌سری دارند؟.

    ۸

    حلقه‌ی نظافت                               Skruvstädetدور گردنم.                             .runt min halsپَنسِ اسکناس                               Sedelklämmanبر رگ شعر.                            .om diktarådranضربه‌ی مته                                  Slagborrenبر ناف درد                          .mot smärtpunktenاندوه                                          Sorgenدر سالن ترانه.                         .i sångarsalenمیخ                                            Spikenبر تابوت عروس.                          .i brudkistan(صفحه ۷ کتاب، ۱۳ ترجمه)

    گیره، حلقه‌ی نظافت می‌شود که حلقه‌ی جدیدی است. قریحه شاعری می‌شود رگ شعر. مته به ضربه‌ی مته تبدیل می‌شود. صندوق جهیزیه‌، تابوت عروس می‌شود.

    گیره
    دور گردنم.
    کشِ دور اسکناس
    بر قریحه شاعر.
    مته
    بر مرکزِ درد.
    عزا
    در سالن آوازخوانی.
    میخ
    بر صندوق جهیزیه.

    ۹

    در سخن مترجم زیر عنوان «ترکیبات شعری ناملموس» می‌نویسد:» کوشیده‌ام به زبان خاص شاعر صادق باشم و از مترادف فارسی این واژگان نامعمول استفاده کنم.» و مثال می‌زند:«häktningsförhandlingar» را به مذاکرات توقیف و «Erogena zoner» را به مدارهای اروژن برگردانده‌است.
    خانم کریستینا لونگ شاعر تازه‌کاری نیست که ترکیبات ناملموس بنویسد و حرف‌های بی‌معنا بزند. بی‌دقتی و ناتوانی مترجم ‌آن‌ها را ناملموس می‌کند. این دو ترکیب – بازپرسی و مراکز لذت-هر کدام به نوعی، از ملموس‌ترین ترکیبات زندگی است. حوصله‌ی همه سر رفت ولی ترکیبات ناملموس تمام شدنی نیست.

    به یک سکوت محتاجم                                       Jag behöver tystnadو به تنهایی                                                    och ensamhetو به پیراهنی از زبان با افعال خوب ماضی. .och en språkdräkt med god passform

    سکوت می‌خواهم
    و تنهایی
    و لباسی خوش‌ریخت تنِ زبان.

    حیف که فقط دروازه‌های قانون           Det är synd att det bara är lagsporterچماق‌های پشتیبانی دارند                            .som har supporterklubbar

    افسوس که فقط ورزش‌های گروهی
    باشگاه هوادار دارند.
    .

    چرخ مشتری را                                                       Jag drarدر امتداد علامت مصرف کم آب می‌کشانم   .min kundvagn längs med lågvattenmärket

    چرخ‌دستی‌ام را در امتداد کمبودها می‌‌کشم

    تمام شب دندانه‌های چرخ                               drevet går hela nattenاز خواب پدرم عبور می‌کند                                     .i faders sömnخواب‌های مادرم اما                                          Moderns drömmarبا شکارچیان دیگری رفته است                      .är med i ett annat jaktlag

    تمام شب تعقیب شکار در خواب پدرم ادامه دارد.
    خواب‌های مادرم همراه شکارچیان دیگری است.

    ۱۰
    خسته شدیم. با چند بازسرائی تمامش کنیم.

    تیوولی از کار افتاده‌ای                   ett trasigt tivoliیک لوستر کریستال                           en kristallkronaبر مدارهای اروژن                      på de erogena zonernaبلوکه حس کردم                          .kände mig blockeradانتلکتوالی بی‌باک                     ett dristigt intellektاز مدار موتیف‌ها                             ur motivkretsenفانتوم دردی                                 en fantomsmärtaفاکتوری بیگانه                          en främmande faktorژیمناستیک کردن                             att gymnastisera